14/07/2026
14:42
Uyển Chuyển Và Tự Do – Nét Cá Tính Của Một Chuyên Gia Thiết Kế Ánh Sáng
Khách mời của podcast LOXO kỳ này là TS. KTS Trần Văn Thành, người tiên phong trong thực hành thiết kế ánh sáng chuyên nghiệp tại Việt Nam. Anh là đồng sáng lập kiêm Giám đốc thiết kế của ASA Lighting Design Studios, cũng là một trong số rất ít chuyên gia Việt Nam thường xuyên được các tập đoàn quản lý khách sạn quốc tế lớn nhất thế giới như Accor, Marriott, Hilton, IHG và Hyatt mời tư vấn khi anh có mặt trong danh sách “Những nhà tư vấn được đề xuất” của họ. Cuộc đối thoại của host Dương Đỗ và TS. KTS Trần Văn Thành đưa người nghe đi qua các nội dung: chuyển hóa ánh sáng tự nhiên thành ánh sáng cảm xúc, biến cái tôi nghệ sĩ thành sự chuyên nghiệp bản lĩnh, thấu suốt bản chất âm dương của cuộc sống để chạm tới tự do trong tư duy và sáng tạo.
Sự khôn ngoan trong chiếu sáng nằm ở tính “vừa đủ”
Dương Đỗ: Anh nhận định thế nào về vai trò của ánh sáng trong việc kích thích các giác quan con người trong không gian?
TS Trần Văn Thành: Ánh sáng là công cụ tuyệt vời, chứa đựng năng lượng khổng lồ. Nhưng chính vì nó có sức ảnh hưởng quá lớn, người thiết kế càng phải tỉnh táo và cẩn trọng để sử dụng ánh sáng khôn ngoan, khéo léo. Tôi không cho phép mình lạm dụng ánh sáng để làm biến đổi bản chất của sự vật, mà trái lại, phải tôn trọng bối cảnh và những giá trị đẹp đẽ xung quanh. Hiểu được tiềm năng của ánh sáng để phát huy là một chuyện, nhưng biết tiết chế để hiểu thế nào là “vừa đủ” mới là sự khôn ngoan của người làm nghề thiết kế ánh sáng.
Hình ảnh tại buổi ghi hình LOXO Podcast
Dương Đỗ: Tôi nghĩ điều đó phụ thuộc rất nhiều vào mục đích của từng không gian, đúng không?
TS Trần Văn Thành: Để trả lời câu hỏi này, tôi sẽ kể về dự án tại Koh Samui (Thái Lan) mà công ty tôi vừa nhận. Chủ đầu tư mời chúng tôi thiết kế ánh sáng cho không gian resort “chữa lành”, nơi có các hoạt động như yoga buổi sáng, thiền định vào buổi chiều, hay “tắm” dưới trăng. Đây đều là những trải nghiệm tự nhiên, đánh thức mọi giác quan.
Ban đầu, đội ngũ của tôi đề xuất rằng đã làm resort thì phải ấn tượng, tạo ra sự choáng ngợp hoặc kịch tính (drama). Nhưng tôi nghĩ bản chất của “chữa lành” là phải hoàn toàn buông bỏ và kết nối đến thiên nhiên. Ở giữa không gian đó, người thụ hưởng phải cảm được ngọn gió biển đang thổi vào làn áo mỏng, đôi chân trần phải cảm nhận được cát dưới da, bàn tay phải cảm nhận được cái lạnh của đá, hơi ấm của gỗ, mắt phải nhìn thấy được ánh trăng. Như vậy, thiết kế ánh sáng trong trường hợp này là không cần phải làm gì cả, mà cần tạo nên một khoảng không tĩnh lặng và nhẹ nhàng. Bởi vậy, đèn chiếu sáng được đặt sát mặt đất, tạo ra nguồn sáng vừa đủ để dẫn lối người đi.
Đôi khi, việc thiết kế rất đơn giản như vậy. Hãy để đá là đá, nước là nước, đừng cố biến đổi nó. Vấn đề là bạn phải kiểm soát và thể hiện được ý đồ của mình. Ánh sáng là nguyên liệu tuyệt vời, nhưng nó chỉ thực sự tối ưu khi người làm chủ biết sử dụng đúng liều lượng.
Dương Đỗ: “Không làm gì” có được gọi là sáng tạo không? Thế nào mới là sáng tạo?
TS Trần Văn Thành: Sáng tạo chính là ở chỗ bạn biết khi nào mình không cần làm gì. Nhưng để chạm tới cái ngưỡng hiểu được mình “không cần làm gì”, bạn bắt buộc phải bước qua một hành trình dài trải nghiệm và thấu suốt việc mình “có thể làm được gì”.
Hình ảnh tại buổi ghi hình LOXO Podcast
Dương Đỗ: Theo anh, ánh sáng như thế nào thì được định nghĩa là ánh sáng Việt Nam?
TS Trần Văn Thành: Giới thiết kế thường mang Bangkok, Singapore hay London ra để so sánh với Việt Nam, rồi tranh luận cái này đẹp, cái kia xấu, cái này nên hay không nên. Với góc nhìn của tôi, vạn vật đều có lý do tồn tại của nó, điều quan trọng là sự uyển chuyển và năng lực ứng dụng vào từng công trình cụ thể.
Chẳng hạn nhiều người cho rằng người Việt mình có xu hướng chuộng ánh sáng đèn neon trắng, thích không gian phải rực rỡ nhiều màu sắc. Rồi họ tự hỏi “Tại sao không dùng ánh sáng ấm, tông màu vàng sang trọng như châu Âu?” Thực ra, thói quen của mỗi dân tộc đều đến từ những trải nghiệm lịch sử, địa lý.
Chúng ta từng có thời kỳ dài thiếu hụt năng lượng, khi đó đèn neon vừa rẻ, vừa tiết kiệm điện nhất nên được dùng phổ biến. Đèn neon đã gắn liền với nhiều kỷ niệm đẹp trong tuổi thơ của bao người, nên nó đã trở thành ánh sáng cảm xúc. Thay vì gạt bỏ, người thiết kế nên điều chỉnh liều lượng cho phù hợp.
Ánh sáng trắng vẫn có vẻ đẹp riêng của nó, tạo nét riêng cho ánh sáng Việt Nam. Nước ta cũng là một trong những quốc gia có mật độ chiếu sáng mặt đứng công trình nhiều nhất Đông Nam Á.
Dương Đỗ: Anh nghĩ tại sao nước ta lại có hiện tượng này?
TS Trần Văn Thành: Tôi nghĩ nó xuất phát từ sở thích và tư duy của người Việt ở giai đoạn này. Theo quan sát cá nhân của tôi, cách đây 10 năm, một số thành phố ở Trung Quốc cũng chuộng ánh sáng công trình rực rỡ từ nhà cao tầng đến các hàng cây trên đường. Ở thời điểm này, Thượng Hải cũng như các thành phố khác đã chuyển sang xu hướng ánh sáng tối giản (mono), dù vẫn giữ nguyên phong cách Trung Hoa. Chúng ta đang đi trên hành trình mà Thượng Hải đã đi qua cách đây chục năm và đó là một quy luật phát triển tự nhiên của mọi đô thị.
Dương Đỗ: Khi đưa ra những ý tưởng thiết kế chiếu ánh sáng cho Đại Nội – một trong những công trình di sản nổi tiếng ở Huế, anh muốn mang đến điều gì – một sự hợp lý thông thường hay là sự phản chiếu cách người Huế tư duy và sinh hoạt trong một thời kỳ lịch sử?
TS Trần Văn Thành: Thách thức lớn nhất với tôi cho công trình này là tôi mong muốn giới thiệu một Đại Nội đúng với bản chất là “Hoàng thành”, nghĩa là ánh sáng phải tôn vinh vẻ đẹp và tinh thần riêng của từng khu vực, vừa phải mang hơi thở đương đại. Như vậy, chúng tôi cần phải thấu hiểu một cách tường tận nét đặc sắc của công trình để ra quyết định đâu là nét đẹp cần tôn vinh và những nét sẽ giấu đi bằng ánh sáng.
Theo triết lý của tôi, nếu xem công trình di sản Huế giống như một nàng công chúa hay hoàng hậu đi chơi đêm, thì nhiệm vụ đầu tiên của người làm ánh sáng là tôn lên vẻ đẹp tự nhiên, sẵn có của con người trước. Sau đó, mới trang điểm thêm bằng những món trang sức đương đại. Ứng với tư duy đó, thiết kế ánh sáng của tôi mang tính nghi lễ, vô cùng nhã nhặn, chỉnh chu, giống như nàng hoàng hậu mặc một chiếc áo đơn sắc nhưng sang trọng, với phần cổ được cắt may vô cùng tinh tế.
Hình ảnh tại buổi ghi hình LOXO Podcast
Dương Đỗ: Tại sao khi anh thiết kế ánh sáng cho Đại Nội, hình ảnh anh liên tưởng lại không phải là vua, mà lại là nàng công chúa hay hoàng hậu?
TS Trần Văn Thành: Nếu hình dung công trình di sản là một vị vua thì ngay lập tức tư duy của người thiết kế sẽ bị đóng khung vào tính vương quyền, vào sự áp đặt của các nghi thức nặng nề. Trong khi đó, chúng tôi đang định hướng không gian ánh sáng này như một chuyến dạo chơi, người làm thiết kế sẽ có một năng lượng nhẹ nhàng hơn, mang tính rộng mở và chào đón hơn.
Dương Đỗ: Theo anh, vai trò của bóng tối như thế nào trong thiết kế ánh sáng?
TS Trần Văn Thành: Vạn vật luôn tồn tại hai mặt không thể tách rời như âm và dương, ngày và đêm. Bóng tối và ánh sáng cũng vậy, là hai thực thể đồng hành không thể tách rời. Nếu ánh sáng không được đặt cạnh bóng tối, thì bản thân ánh sáng cũng không còn là ánh sáng nữa.
Trong tiếng Việt, từ “bóng tối” được dùng để chỉ nhiều “kiểu” tối khác nhau. Theo ngôn ngữ Latin hay tiếng Anh, chúng ta có bóng đổ (shadow), bóng bản thân (shade) và bóng tối (darkness). Bóng bản thân lại là sự tương tác trực tiếp giữa chính hình khối vật thể và ánh sáng. Bạn hãy quan sát chiếc ly này: chiếc ly di chuyển đến đâu, bóng đổ sẽ đi theo đó. Như vậy, bóng đổ là một phần hệ quả của ánh sáng, vì phải có nguồn sáng chiếu vào vật thể thì bóng đổ mới xuất hiện. Còn bóng bản thân là khi ánh sáng chiếu vào, chiếc ly phản xạ để tự thân nó bộc lộ rõ màu sắc, đường nét và hình dáng. Cả bóng đổ và bóng bản thân đều là thuộc tính phái sinh của ánh sáng, trong khi bóng tối (darkness) bản chất là một thực thể độc lập.
Người làm thiết kế cần hiểu rõ bán chất của ánh sáng và bóng tối, biết cách tạo sự mất cân bằng có chủ đích để tạo ra ánh sáng kịch tính, ví dụ như việc đẩy nhiều phần sáng, tiết chế phần tối hoặc ngược lại. Khi người nghệ sĩ nắm vững bản chất này và đưa ánh sáng vào thiết kế một liều lượng phù hợp, họ sẽ tạo ra được những kịch bản không gian độc đáo và những sản phẩm sáng tạo đột phá.
Buông “cái tôi” nghệ sĩ để chạm vào sự chuyên nghiệp bản lĩnh
Dương Đỗ: Anh ứng xử với công việc và tiếp cận kiến thức khá uyển chuyển. Trong khi đó, giới sáng tạo thường có xu hướng muốn để lại dấu ấn cá nhân (identity) rất đậm nét trên thiết kế của mình. Anh thấy việc khẳng định cái tôi đó có hợp lý không?
TS Trần Văn Thành: Đây là câu chuyện về việc ghi dấu bản sắc của người nghệ sĩ hay xây dựng thương hiệu thiết kế. Làm thế nào để người ta nhìn vào một công trình ánh sáng là nhận ra ngay đây là sản phẩm của ASA Lighting Studio? Chúng tôi chiêm nghiệm và thảo luận về điều này rất nhiều.
Trước đây, tôi từng cực đoan cho rằng chỉ có kiểu chiếu sáng hữu cơ mới là tốt nhất. Nhưng bây giờ, tôi nhìn nhận mọi thứ thoáng hơn: chỗ này cần nhấn một chút, chỗ kia cần thêm một chút và không nhất thiết phải là ánh sáng tự nhiên. Tôi ghét sự nhàm chán và lặp lại. Tôi chọn cách xây dựng cá tính cho ASA theo từng giai đoạn, từng bối cảnh cụ thể của dự án chứ không định hình khuôn mẫu cố định trong hàng chục năm. Dấu ấn thương hiệu của chúng tôi nằm ở triết lý thiết kế xuyên suốt, chứ không nằm ở kỹ thuật hiển thị.
Dương Đỗ: Đối với quy trình tư vấn, anh có làm điều gì khác biệt để thấu hiểu dự án sâu sắc hơn và đưa ra giải pháp tối ưu cho khách hàng?
TS Trần Văn Thành: Nguyên tắc của tôi là khi làm bất cứ điều gì, mình phải đặt mình vào vị trí của người thụ hưởng không gian đó. Vì vậy, tôi không đồng tình với quan điểm rằng nhà thiết kế phải có sứ mệnh “giáo dục” chủ đầu tư hay “giáo dục” khách hàng. Bản thân khách hàng, chủ đầu tư bỏ vốn làm dự án hay người trực tiếp sử dụng không gian đó, họ mới là người biết rõ nhất họ muốn gì và thích gì. Nhiệm vụ của người làm tư vấn thiết kế là hỗ trợ, đồng hành để hiện thực hóa mong muốn của họ một cách hoàn thiện và thẩm mỹ nhất.
Khi làm công việc tư vấn, tôi tự đặt mình vào ba “vai”: Vai thứ nhất là chủ đầu tư, vai thứ hai là người trải nghiệm, và vai thứ ba mới là giá trị chuyên môn của chính mình. Với vai thứ ba, tôi dùng chuyên môn để bổ sung những góc nhìn mới mẻ, mang lại giá trị cộng thêm cho sản phẩm.
Dương Đỗ: Em đồng ý với anh một phần, nhưng thực tế không phải khách hàng nào cũng gọi tên được chính xác thứ họ cần. Có những đề bài từ chủ đầu tư rất rối rắm, phức tạp vì họ bị chủ quan hoặc bị lấp đầy bởi những trải nghiệm cũ trong quá khứ…
KTS. Trần Văn Thành: Như tôi đã nói, việc tư vấn sẽ giúp họ đạt được mục đích cuối cùng chứ không phải để họ làm rối thêm ý tưởng. Chủ đầu tư nào cũng mong muốn rất nhiều thứ, như khi cần thiết kế ánh sáng cho một resort, chủ đầu tư nói với tôi rằng họ đã đi cả trăm resort để tham khảo cách gắn đèn, làm ánh sáng. Nhưng người tư vấn bản lĩnh là người biết “phiên dịch” – nghĩa là gọi tên chính xác điều khách hàng cảm nhận nhưng chưa diễn đạt hoàn thiện, để cùng họ đạt được đúng thứ họ muốn.
Hình ảnh tại buổi ghi hình LOXO Podcast
Dương Đỗ: Có trường hợp nào anh tốn rất nhiều công sức tư vấn nhưng cuối cùng họ lại chọn hướng đi khác không?
KTS. Trần Văn Thành: Tinh thần của tôi luôn là sẵn sàng thích nghi với mọi hoàn cảnh. Nếu chủ đầu tư muốn tự làm theo ý họ, tôi cứ để họ trải nghiệm, khi nào gặp chỗ khó họ tự khắc sẽ tìm đến mình. Kiến thức của mỗi người là hữu hạn trong một thế giới mênh mông, ai cũng chỉ giỏi ở một vài lĩnh vực nhất định.
Thậm chí, tôi tin rằng những sáng kiến đột phá đôi khi bắt đầu từ những lỗi sai. Giống như định luật vạn vật hấp dẫn của Newton, giai thoại kể lại rằng nó cũng bắt đầu từ một sự ngẫu nhiên mang tính tai nạn là quả táo rơi trúng đầu. Trong thiết kế cũng vậy, có những dự án nhà thầu lắp đặt sai thiết bị, màu đèn bị chuyển sang tông vàng hơn so với bản vẽ chuẩn. Nhưng khi lên đèn thực tế, nó lại cho ra một thứ ánh sáng rất đẹp và tất cả mọi người đều công nhận. Cho nên, người làm sáng tạo cần một tinh thần rộng mở để đón nhận mọi khả năng có thể xảy ra.
Sự chuyên nghiệp thực sự nằm ở sự uyển chuyển: khi dự án cần hàm lượng tư vấn sâu thì mình đưa vào, khi bối cảnh không cần thiết thì mình gia giảm cho vừa vặn hơn.
Biến đổi và năng lực thích ứng của ánh trăng
Dương Đỗ: Đối với công việc tư vấn chuyên sâu như anh, có nhất thiết phải học lên đến bằng cấp Tiến sĩ thì mới làm được không?
TS Trần Văn Thành: Thời điểm làm luận án Tiến sĩ, tôi đã cố tình chọn một đề tài cực kỳ khô khan và khó khăn đến mức bản thân không muốn đọc đến, đó là ánh sáng tự nhiên. Ánh sáng tạo sinh từ tự nhiên là thứ cực kỳ khó kiểm soát, nó thay đổi thất thường và không tuân theo bất cứ quy tắc cố định nào. Tôi ép mình vào đề tài khó đó để buộc bản thân phải nỗ lực tận cùng để thấu hiểu nó. Cũng giống như việc tôi chọn London làm nơi du học, vì đó là trung tâm của các công ty sáng tạo quốc tế, nơi tôi được va chạm với những tư duy thẩm mỹ đỉnh cao mà trước đây mình chưa từng biết đến.
Khi bạn càng biết nhiều, bạn mới nhận ra thực ra mình chẳng biết gì cả. Sau khi hoàn thành công trình nghiên cứu đó, tôi ngộ ra rằng mọi lý thuyết và quy luật kiến trúc suy cho cùng đều rất đơn giản và bắt nguồn từ tự nhiên, không có gì cao siêu cả. Những định lý mà nhân loại đang tuân theo chẳng qua cũng chỉ là sự tích lũy kinh nghiệm của người đi trước, và chúng ta hoàn toàn có thể sửa đổi hoặc chọn một cách làm khác.
Dương Đỗ: Nếu bản chất kiến thức đơn giản như vậy, tại sao hệ thống giáo dục lại tạo ra quá nhiều chương trình học phức tạp? Có phải chúng ta đang phức tạp hóa vấn đề một cách không cần thiết?
TS Trần Văn Thành: Quá trình đi học giống như một bước nạp lại hệ thống (reload). Những kiến thức trong trường học là thứ đã được thử nghiệm hàng triệu lần, nó là con đường nhanh nhất, an toàn nhất để giúp chúng ta đi tiếp mà đỡ gặp sai sót. Nhưng tôi nghĩ nó không phải là chân lý đúng trong mọi trường hợp.
Dương Đỗ: Tôi có một băn khoăn dựa trên trải nghiệm cá nhân. Thời phổ thông tôi học rất vất vả và không thể hiểu nổi tại sao các bạn xung quanh lại nhớ được những công thức toán học phức tạp như vậy. Nhưng khi lên Đại học, tôi lại thấy mọi thứ rất đơn giản. Có phải con người ta phải đi đến tận cùng con đường thì mới nhìn rõ được điểm xuất phát? Tại sao chúng ta không đứng lên trên tất cả để nhìn thấu điều mình cần và đi thẳng đến đích, thay vì phải xếp hàng theo tư duy tịnh tiến?
TS Trần Văn Thành: Tôi không phải là một chuyên gia giáo dục để đưa ra một câu trả lời chuẩn xác. Tôi chỉ trải nghiệm cá nhân của một người may mắn được học tập từ Việt Nam sang Anh, Đức và trải qua nhiều mô hình đào tạo. Tôi nhận ra rằng nếu bạn chỉ đi một đoạn đường ngắn, bạn rất dễ tự mãn rằng mình đã đứng trên đỉnh cao và nhìn thấy tất cả. Nhưng khi bạn đi đủ xa, bạn mới thấy phía bên kia ngọn núi vẫn còn những con đường khác. Càng học nhiều, càng trải nghiệm nhiều thì cái tâm mình càng hạ xuống vì biết mình nhỏ bé. Hệ thống các quy tắc được định ra là để giúp số đông có một bệ đỡ để hiểu vạn vật một cách nhanh hơn.
Điều quan trọng nhất là bạn luôn phải giữ cho đầu óc và tâm hồn mình mở rộng để tiếp nhận mọi thứ, vì vạn vật ở những góc nhìn khác nhau đều có vẻ đẹp và giá trị ẩn giấu riêng của nó.
Cốt cách ẩn tàng trong sự phản chiếu
Dương Đỗ: Nếu là một nguồn sáng, anh nghĩ mình sẽ là nguồn sáng như thế nào? Một mặt trời rực rỡ, một vì sao lấp ló, hay một ánh trăng dịu mát?
TS Trần Văn Thành: Tôi nghĩ mình sẽ là ánh trăng. Mặt trăng bản thân nó không tự phát sáng mà chỉ phản chiếu ánh sáng từ mặt trời. Mặt trời đại diện cho sự thống trị, rực rỡ, cung cấp năng lượng và luôn đóng vai chính. Ánh trăng uyển chuyển hơn, có lúc nó là vai chính, có lúc nó chấp nhận làm vai phụ. Tôi thích sự biến đổi và năng lực thích ứng đó của vầng trăng. Hơn nữa, sắc vầng trăng mang một tông màu vàng rất nhã nhặn. Và bên trong thứ ánh sáng phản xạ dịu nhẹ đó có chứa đựng cả một thế giới tình cảm của con người.
Dương Đỗ: Cảm ơn anh.
___________
Biên tập bởi Toong Editorial
Nội dung được đúc kết từ cuộc đối thoại giữa Dương Đỗ và khách mời TS Trần Văn Thành từ chương trình LOXO
Xem trọn vẹn tập Podcast
