Từ Sơn Mài Đến Phát Ngôn Lãnh Đạo: Tĩnh, Giá Trị Và Sự Chuyển Hóa

Đây là cuộc trò chuyện về “Chuyển hóa”: Chuyển hóa chất liệu độc thành nghệ thuật, thất bại thành nội lực, nghề báo thành cố vấn phát ngôn lãnh đạo, phát ngôn thành niềm tin.

Hình ảnh tại buổi ghi hình LOXO Podcast | Credit: Thắng Bina

Podcast của host Dương Đỗ (CEO của Toong) và Khổng Loan không có kịch bản, nhưng xoay quanh ba lớp nội dung chính.

Thứ nhất là hành trình sáng tạo và chuyển hóa của Dương thông qua thực hành sơn mài. Sơn mài không chỉ là một chất liệu nghệ thuật, mà là cách một con người biến điều thô ráp, độc tính, tưởng như vô dụng hoặc không thể kiểm soát thành cái đẹp, giá trị và nội lực.

Thứ hai là hành trình nghề nghiệp của Khổng Loan: từ một nhà báo hơn 20 năm kinh nghiệm chuyển sang vai trò cố vấn phát ngôn, giao tiếp lãnh đạo và hiện diện lãnh đạo. Đây có thể là “nghề mới” ở Việt Nam, nhưng cũng là sự chuyển hóa chuyên môn báo chí – truyền thông – thông tin thành một năng lực giúp lãnh đạo nói rõ hơn, đúng hơn, hiệu quả hơn và có tác động hơn.

Thứ ba là cuộc tranh biện sâu về giá trị, niềm tin, thất bại, sự tử tế, tính hiệu quả trong kinh doanh, và câu hỏi: liệu một lối giao tiếp hướng đến hòa bình, hợp tác và tiến bộ có quá xa xỉ trong thương trường hay không?

Khổng Loan và Dương Đỗ không chỉ nói về sơn mài, phát ngôn hay công việc cố vấn, mà bước vào một vùng khó hơn: vì sao con người cần chuyển hóa? Điều gì khiến một người lãnh đạo có thể nói đúng với điều mình tin? Sự tử tế có phải là xa xỉ trong thương trường? Và khi một dự án lớn thất bại, điều gì còn lại trong con người ngoài tổn thất tài chính, danh tiếng và thời gian?

Sơn mài và câu chuyện biến điều không thể thành có thể

Khổng Loan: Gần đây, tôi thấy Dương có một sự đắm chìm rất rõ trong thực hành nghệ thuật, đặc biệt là sơn mài. Khi nhìn hành trình của Dương nhiều năm qua, tôi không thấy Dương đơn thuần là một doanh nhân. Có lẽ gọi Dương là một “idea activator” – người kích hoạt ý tưởng – thì gần hơn. Điều gì đưa Dương đến với sơn mài?

Dương Đỗ: Thực ra từ nhỏ tôi đã thích những công việc liên quan đến nghệ thuật. Nhưng tôi sinh ra và lớn lên trong một gia đình không có điều kiện kinh tế. Xung quanh tôi khi ấy là một khu của công nhân và người lao động, nên gần như không có môi trường để tiếp xúc với văn hóa, nghệ thuật. Không có chuyện muốn học vẽ thì gần nhà có một lớp vẽ để mình theo học.

Sau này, khi có điều kiện hơn, tôi lại chưa tìm được một môi trường đủ an toàn và thoải mái để thử một điều hoàn toàn mới. Gần đây, tôi hoàn thành liên tiếp hai bức tranh sơn mài trong một thời gian khá ngắn. Đó cũng là hai bức tranh đầu tiên ở bất kỳ thể loại nào mà tôi hoàn thành từ nhỏ đến giờ.

Điều thú vị là khi hoàn thành, tôi không dành nhiều thời gian để nghĩ mình cảm thấy thế nào. Ngay lập tức, tôi nghĩ: tiếp theo mình sẽ vẽ gì?

Tôi rất tận hưởng quá trình tạo ra một điều gì đó có ý nghĩa, hoặc tối thiểu là chinh phục được một việc mà trước kia mình nghĩ mình không thể làm được. Sơn mài hấp dẫn tôi vì nó là một hành trình chuyển hóa. Mình làm việc với một chất liệu vốn có thể gây phản ứng mạnh cho người tiếp xúc, nhưng qua quá trình xử lý, nó trở thành một điều đẹp đẽ, có giá trị, có tính thẩm mỹ.

Điều đó rất gần với những gì tôi hứng thú trong cuộc sống: biến những điều tưởng như không thể thành có thể, biến những thứ tưởng như bỏ đi thành những thứ có giá trị.

Với tôi, sơn mài là một cao trào của sự đối kháng: biến một chất có độc tính thành một điều có giá trị.

Khổng Loan: Như vậy, cái đẹp ở đây không chỉ nằm bên ngoài tác phẩm. Nó còn nằm ở sự chuyển hóa bên trong con người trong quá trình làm ra tác phẩm. Dương có quan sát được sự chuyển hóa bên trong mình khi làm sơn mài không?

Dương Đỗ: Có, rất rõ. Khi làm sơn mài, tôi gần như là một con người hoàn toàn khác so với lúc xử lý công việc bình thường. Lúc đó gần như không ai liên lạc được với tôi. Đầu tôi tĩnh hoàn toàn.

Trong sơn mài, từng quy trình nhỏ đều không thể vội. Chỉ cần trong vài giây mình chuyển sang nghĩ về một việc cần xử lý bằng lý tính, nhanh gọn, hiệu quả, thì nét đó có thể phải làm lại. Sơn mài buộc mình phải ở lại với hiện tại. Nó gần giống thiền.

Tĩnh và định: điều người lãnh đạo cần trước khi nói

Khổng Loan: Tôi rất thích từ “tĩnh” mà Dương vừa nói. Với tôi, người lãnh đạo hơn ai hết cần tĩnh và cần định. Nếu không tĩnh, chúng ta không thể nhìn mọi thứ sáng rõ. Giống như một bình nước đang sôi, mình không thể nhìn thấy đáy.

Trong phát ngôn cũng vậy. Một người có thể nói đúng một lần bằng lời, nhưng ngôn ngữ cơ thể, giọng điệu, ánh mắt, cách đặt tay lại đi ngược với lời nói. Khi ấy, thông điệp không còn nhất quán. Câu hỏi quan trọng là: làm thế nào để sự chuyển hóa bên trong và biểu hiện bên ngoài đi cùng nhau?

Dương Đỗ: Nhưng đó là trong một hoàn cảnh lý tưởng. Trong điều hành doanh nghiệp, có những lúc căng thẳng, gấp rút, cần quyết định nhanh. Khi ra chiến trận, không phải lúc nào hòa bình, hòa ái cũng là ưu tiên hàng đầu. Có những lúc phải ra lệnh. Có những lúc không có chỗ cho sự mềm mại.

Khổng Loan: Tôi đồng ý. Hòa bình, hòa ái không phải lúc nào cũng là ưu tiên trước mắt. Người lãnh đạo luôn có mục tiêu ngắn hạn, trung hạn và dài hạn. Trên đường đi, có những chiến thuật phải dùng tùy tình huống.

Nhưng điều tôi quan tâm là giá trị xuyên suốt. Trong nhiều tình huống, mình có thể biết một hành xử nào đó không hoàn toàn đúng với giá trị của mình, nhưng vẫn buộc phải làm. Khi ấy, điều quan trọng là mình nhận ra nó và biết khi nào phải quay trở lại giá trị mà mình tin tưởng và muốn theo đuổi.

Với tôi, có ba cụm từ rất quan trọng: Speak Partnership, Speak Peace, Speak Progress. Nói để có thêm bạn, thêm đối tác, thêm người hiểu mình. Nói để giảm xung đột, tạo thêm hòa bình. Và nói để mở ra không gian cho mọi người cùng tiến bộ. Điều đó không có nghĩa là lúc nào cũng nói nhẹ, nói đẹp, nói dễ nghe. Nó có nghĩa là trong đường dài, người lãnh đạo cần biết mình đang nói để tạo ra thế giới nào.

Từ nhà báo đến cố vấn phát ngôn: có xung đột giá trị không?

Dương Đỗ: Chị Khổng Loan từng làm báo hơn 20 năm. Nhà báo thường tìm những thông tin mà người lãnh đạo hoặc doanh nghiệp có thể không muốn nói ra. Bây giờ chị lại đứng về phía doanh nghiệp, cố vấn cho lãnh đạo cách họ trả lời truyền thông hoặc đối thoại với nội bộ. Chị có thấy hai vai trò này xung đột về giá trị không?

Khổng Loan: Đó là một câu hỏi rất hay. Muốn trả lời, trước hết phải xác định giá trị của mình là gì.

Tôi đã có hơn 20 năm để suy nghĩ về công việc của mình. Làm báo giúp tôi hiểu rất rõ vai trò của thông tin trong xã hội. Thông tin, giao tiếp và đối thoại giống như chất bôi trơn trong các va chạm xã hội. Khi làm báo, tôi đứng ở góc độ công chúng. Công chúng cần thông tin, và một bài báo có giá trị thường là bài đưa ra những thông tin quan trọng.

Nhưng cùng lúc đó, tôi cũng thấy xã hội có nhiều cộng đồng với những nhu cầu rất khác nhau. Nếu nhìn rộng ra, đa phần chúng ta đều muốn hạnh phúc, an yên, được hiểu, được tin và được làm điều mình thấy có ý nghĩa.

Khi chuyển sang cố vấn phát ngôn và giao tiếp lãnh đạo, tôi không rời bỏ giá trị cũ. Tôi chuyển hóa chuyên môn báo chí, truyền thông và truyền đạt thông tin sang một hình thức khác. Thay vì chỉ phỏng vấn và viết bài, tôi đứng cùng lãnh đạo, giúp họ truyền đạt thông điệp một cách chuyên nghiệp, hiệu quả và có tác động hơn.

Ở Việt Nam, chúng ta đã tập trung rất nhiều vào sản xuất, vào làm. Nhưng chúng ta chưa thực sự hiệu quả trong việc đóng gói câu chuyện, kể câu chuyện, dẫn dắt bằng hình tượng, hình ảnh và ngôn từ. Tôi làm việc với lãnh đạo để cùng họ tạo ra những câu chuyện đúng là họ, vẫn chân thực, nhưng ở một tầng mức cao hơn. Điều quan trọng là họ phải tự kể câu chuyện đó.

Câu chuyện lãnh đạo không phải là kỹ thuật, mà là nội tâm

Dương Đỗ: Như vậy, chị không chỉ dạy kỹ thuật phát ngôn?

Khổng Loan: Không. Kỹ thuật là cần, nhưng không đủ. Cách chúng ta nói, ngôn từ chúng ta chọn, giọng điệu của chúng ta, tất cả đều là biểu hiện của con người bên trong. Chúng ta không thể giả dối lâu dài trong cách mình nói.

Đời sống của mỗi người là một hành trình tu sửa chính mình. Chúng ta đều có khát vọng phiên bản ngày mai của mình tốt hơn hôm nay, dù mức độ ý thức về điều đó ở mỗi người khác nhau.

Với lãnh đạo, giao tiếp không chỉ là nói cho hay. Đó là quá trình tự hỏi: tôi đang nói điều này vì điều gì? Tôi muốn tạo ra xung đột hay hợp tác? Tôi muốn người khác sợ mình, phục mình, hiểu mình hay đi cùng mình? Tôi nên nói bao nhiêu? Tôi nên im lặng ở đâu? Tôi nên đặt câu hỏi thế nào? Tôi đang cảm nhận năng lượng trong căn phòng này ra sao?

Giao tiếp tử tế có quá xa xỉ trong thương trường?

Dương Đỗ: Nhưng trong thương trường, nhiều khi mọi thứ biến động rất nhanh. Đặc biệt với startup, nguồn lực ít, thị trường thay đổi liên tục. Nếu chị đưa ra một lộ trình không thể vội, nó có đi ngược với khái niệm hiệu quả trong điều hành và kinh doanh không? Việc đó có trở nên xa xỉ với người chủ doanh nghiệp không?

Khổng Loan: Không xa xỉ. Nhưng phải phân biệt các tầng nhu cầu.

Có lúc người lãnh đạo cần “mì ăn liền”. Ví dụ, ba ngày nữa họ phải có một bài phát biểu 20 phút trước 50, 100 hay 1.000 nhân sự. Họ biết mình không giỏi nói trước đám đông. Khi ấy, họ cần một giải pháp nhanh.

Nhưng “mì ăn liền” cũng không có nghĩa là qua loa. Một bài phát biểu tốt vẫn cần thông tin, cá nhân hóa, sự sâu sát, chân thực, chân thành và tử tế. Nó phải giúp đội ngũ hiểu chúng ta đã làm được gì, đang đi về đâu và vì sao bức tranh tiếp theo đáng để cùng nhau khai phá.

Tôi hay nói một bài phát biểu lãnh đạo cần đạt ba điều: cung cấp thông tin, tạo ảnh hưởng và truyền cảm hứng. Nếu sau bài nói, mọi người không nhớ gì, không cảm gì, không hiểu mình phải đi đâu, thì bài nói đó chưa làm tròn vai.

Nhưng bên cạnh “mì ăn liền”, cũng có “slow food”, có “fine dining”. Đó là hành trình dài hơn: tinh chỉnh tư duy, ngôn từ, hiện diện, giá trị, hình tượng và khả năng đối thoại của người lãnh đạo. Một số việc cần nhanh. Một số việc không thể vội. Người lãnh đạo phải biết mình đang cần loại “món ăn” nào.

Sự tử tế, niềm tin và những va đập của kinh doanh

Dương Đỗ: Tôi tin vào sức mạnh của sự tử tế, nhưng cũng đã gặp nhiều trường hợp khiến mình phải bình thản hơn. Có những đối tác khiến tôi chấp nhận đánh đổi chi phí tài chính để bước ra khỏi mối quan hệ đó. Theo trải nghiệm của tôi, không phải lúc nào cho người khác cơ hội cũng dẫn tới kết quả tốt.

Khổng Loan: Dương còn nhiều niềm tin với đối tác không?

Dương Đỗ: Ở mức trung bình. So với mười năm trước, tôi không còn hào hứng quá nhiều với những gì đối tác nói. Tôi bình thản hơn. Tôi vẫn thích những ý niệm tích cực, những giá trị mà mọi người chia sẻ, nhưng tôi không còn quá dễ rung động. Tôi nhìn nhiều hơn vào kết quả công việc. Với tôi, câu trả lời cuối cùng cho mọi giá trị là bạn thực sự làm được gì, chứ không phải bạn nói điều gì.

Khổng Loan: Tôi nghĩ sự bình thản đó có hai mặt. Một mặt, nó cho thấy Dương đã có một bộ tiêu chí để đánh giá ý tưởng và con người. Mình đã trải nghiệm đủ để không dễ “wow” trước mọi lời hứa.

Nhưng mặt khác, cuộc đời sẽ vui hơn nhiều nếu chúng ta vẫn có thể nhìn nó bằng một ánh mắt trẻ thơ. Trẻ thơ không có nghĩa là ngây thơ. Trẻ thơ là vẫn còn khả năng nói “yes” với đời sống, nhưng không đánh mất năng lực nhận biết.

Dù vậy, tôi đồng ý với Dương ở điểm: nói hay không đủ. Giá trị phải đi vào hành động. Nhưng để một hành động đi đến kết quả, có rất nhiều yếu tố nằm ngoài kiểm soát của chúng ta. Có những việc mình đã cố hết sức, đã đặt cả trái tim và khối óc vào, nhưng kết quả vẫn không như mong muốn.\

Thất bại hay tích lũy?

Khổng Loan: Với Dương, một dự án thành công là gì?

Dương Đỗ: Là mình tạo ra được những điều có giá trị mới mẻ và trao cho người khác thụ hưởng. Khi người ta thụ hưởng, nó góp phần làm xã hội tiến bộ hơn, hoặc đơn giản là làm mọi người cảm thấy tốt hơn.

Khổng Loan: Vậy khi một dự án không đến đích, nó có phải thất bại không?

Dương Đỗ: Nó vừa là thất bại, vừa là tích lũy. Nếu nhìn bằng ngôn ngữ quản lý dự án hay kinh doanh, fail là fail. Dự án không hoàn thành nhiệm vụ hoặc giá trị ban đầu mà mình và đội ngũ kỳ vọng, thì đó là thất bại. Mình phải nhìn nhận thẳng.

Nhưng ở chiều sâu hơn, tôi không gắn chặt nó vào nhãn thành công hay thất bại. Tôi nhìn xem mình có được gì từ đó.

Với tôi, trong bất kỳ thất bại nào, đặc biệt là những dự án hoặc mối quan hệ càng lớn, càng quan trọng, nếu mình có khả năng hấp thụ và chuyển hóa, nó sẽ làm nội lực của mình vững hơn. Có những thất bại trước đây tôi phải mất vài năm để chuyển hóa. Nhưng ở những tình huống gần đây, với dự án lớn hơn rất nhiều, tôi có thể quyết định nhanh hơn, đôi khi trong một tuần. Dĩ nhiên, để hấp thụ toàn bộ những gì đã diễn ra và biến nó thành chất liệu sống, vẫn cần thêm thời gian.

Khổng Loan: Dương có thể chia sẻ một thất bại cụ thể đã dạy mình nhiều nhất không?

Dương Đỗ: Có một dự án ở Huế cách đây vài năm. Đó là một trong những dự án lớn nhất và cũng là dự án tôi dành rất nhiều tâm huyết. Nó tụ hợp nhiều ý tưởng, tri thức, công sức của nhiều nghệ nhân và nghệ sĩ. Thậm chí ở thời điểm hiện nay, ở Việt Nam cũng chưa có nhiều dự án có hình thái tương tự.

Nhưng cuối cùng nó không thành công. Trớ trêu là nó không thất bại vì thị trường. Thị trường và cộng đồng hưởng ứng rất nhiều. Nó không đi được đến cùng vì vấn đề nội bộ, vì xung đột giá trị giữa những người có quyền quyết định cao nhất.

Những vấn đề kỹ thuật trong điều hành có thể sửa. Nhưng xung đột giá trị giữa người với người, đặc biệt giữa những người có quyền quyết định cao nhất, thì rất khó chữa. Vì vậy, chỉ trong vài ngày, tôi quyết định chấm dứt. Quyết định đó nhẹ nhàng, dù tôi biết thiệt hại về tài chính, danh tiếng và uy tín thương trường sẽ rất lớn.

Nhưng để hấp thụ quyết định ấy và chuyển nó thành bản lĩnh cá nhân, tôi mất gần một năm.

Sau việc đó, tôi rõ ràng hơn trong việc chọn lựa mối quan hệ. Tôi không còn quá quan tâm đến ý kiến của những người không liên quan. Tôi dành thời gian và tâm sức cho những điều mình thực sự tin. Tôi cũng dứt khoát hơn: nếu cảm thấy một mối quan hệ không ổn, tôi bước ra nhanh hơn.

Có lẽ vì vậy mà tôi quay lại với sơn mài. Tôi có thể dành ba buổi một ngày để thực hành, tắt máy, không nghe điện thoại, vì tôi biết điều gì thực sự khiến mình hứng thú và có giá trị.

Tự do, thời gian và khả năng trở về với chính mình

Khổng Loan: Như vậy là Dương đã bước tới tự do. Có rất nhiều người có tiền, nhưng không có tự do và thời gian để tắt máy, dành ba buổi một ngày cho một bộ môn khiến họ thật sự đắm chìm.

Có lẽ tự do không chỉ là muốn làm gì thì làm. Tự do là biết điều gì hợp với mình, điều gì không hợp, và đủ can đảm để chọn nhanh hơn.

Dương có một bộ giá trị nào đang theo đuổi ở thời điểm này không?

Dương Đỗ: Tôi chưa đặt ra thành một bộ giá trị rõ ràng. Nhưng nó vẫn như ban đầu: tạo ra những điều thực sự có giá trị. Càng ngày, giá trị tôi hướng đến càng sâu hơn.

Khi làm các dự án khởi nghiệp đầu tiên, tôi đã mong muốn giúp mọi người trở nên tốt hơn, không chỉ bên ngoài mà cả về nhận thức. Tôi không dám nhận mình là người thầy, nhưng tôi muốn tạo ra trải nghiệm để người khác tự thân trở nên tốt hơn.

Bây giờ, có lẽ điều đó đi sâu hơn. Bản thân tôi cũng phải học, phải tiến hóa. Bằng việc tiến hóa chính mình, tôi muốn chia sẻ những triết lý và trải nghiệm ở tầng sâu hơn, toàn diện hơn.

Tôi muốn chia sẻ chân thật hơn về cuộc sống, về kinh doanh, về hành trình kiến tạo của cá nhân mình. Tôi nghĩ mình đã làm được một số việc, để lại dấu ấn ở cấp độ thành phố, quốc gia, thậm chí có dự án được ghi nhận ở tầm quốc tế. Nhưng tôi cũng muốn chia sẻ cả cách mình đi qua thành công lẫn thất bại, để những người đang muốn theo đuổi một giá trị nào đó có thể hình dung và chuyển hóa hoàn cảnh của họ theo hướng tích cực hơn.

Giá trị và lợi ích không nên bị tách rời

Khổng Loan: Khi nghe Dương nói, tôi thấy một điều: giá trị mà Dương tạo ra cho người khác cũng đồng thời là giá trị Dương nhận lại. Nói theo ngôn ngữ rất đời thường là vì người và vì mình. Nói theo một ngôn ngữ khác, đó là lợi lạc cho người và lợi lạc cho mình.

Dương Đỗ: Đúng. Tôi không tách quyền lợi cá nhân và quyền lợi cộng đồng ra thành hai phía đối lập. Khi mình tạo ra giá trị thật cho thị trường, nó cũng nâng quyền lợi của cá nhân và tổ chức mình lên.

Với tôi, tập trung vào giá trị mình cung cấp là đủ. Nếu diễn dịch bằng ngôn ngữ kinh doanh, điều đó tạo ra marketing, tạo ra sự gắn kết khách hàng, tạo ra một tệp khách hàng trung thành và đồng thời lọc được những khách hàng không phù hợp với giá trị mà công ty theo đuổi.

Nhưng sâu xa hơn, tôi không thấy cần phải tách quá nhiều. Quan trọng là tìm được một tiêu chí đủ sắc bén nhưng cũng đủ rộng để mình vẫy vùng, tìm tòi và khai thác.

Một nơi làm việc xứng đáng cho những người sáng tạo

Khổng Loan: Nếu mô tả công việc Dương đang làm ở tầng bề mặt, có thể nói đó là một không gian làm việc chung Toong. Nhưng nếu đào sâu hơn, tại sao Dương làm việc đó?

Dương Đỗ: Theo quan sát của tôi, mỗi ngày chúng ta dành quá nhiều thời gian tại nơi làm việc, đặc biệt trong độ tuổi lao động – quãng thời gian sung sức nhất và cũng là giai đoạn con người xác định giá trị của mình trong đời sống.

Vì vậy, trải nghiệm ở môi trường làm việc ảnh hưởng rất lớn đến việc chúng ta là ai, làm gì và trở thành người như thế nào. Xã hội rất cần những môi trường làm việc thật sự có ý nghĩa.

Nếu trải nghiệm ở nơi làm việc giúp con người tốt hơn, phát triển hơn, không chỉ về kỹ năng mà còn về nhận thức, thì nó sẽ đóng góp mạnh mẽ cho sự tiến bộ của xã hội.

Khổng Loan: Như vậy, đó không chỉ là nơi người ta thuê một chỗ ngồi hay một văn phòng. Giá trị sâu hơn là tạo ra một trải nghiệm làm việc xứng đáng cho những người đang tạo ra giá trị.

Khi tạo ra một trải nghiệm làm việc xứng đáng cho các thế hệ sáng tạo, chúng ta nâng cao chất lượng công việc. Khi nâng cao chất lượng công việc, chúng ta nâng cao chất lượng đời sống con người.

Nếu doanh nghiệp ban đầu chỉ vì tiền, có thể tìm ra giá trị sâu hơn không?

Dương Đỗ: Nhưng nếu một doanh chủ bắt đầu bằng cơ hội kinh doanh hoặc mục tiêu tài chính thuần túy, hệ giá trị ban đầu chưa rõ hoặc gần như không có, thì sau nhiều năm vận hành, việc chị giúp họ xác định một hệ giá trị sâu hơn là gì? Đẽo cày giữa đường? Đắp một lớp áo mới? Hay tạo ra một ý nghĩa mới? Nó có tương thích không?

Khổng Loan: Tôi nghĩ giá trị và ý nghĩa của một doanh nghiệp nằm trong chính người chủ doanh nghiệp và văn hóa họ đã tạo ra. Chỉ có điều, không phải lúc nào họ cũng gọi tên được điều đó.

Công việc của tôi là lắng nghe, đặt câu hỏi, đưa ra góc nhìn từ bên ngoài và cùng họ tìm ra cách diễn dịch phù hợp. Tôi sẽ không bao giờ đưa ra một cách diễn giải quá xa lạ với người lãnh đạo đó. Nếu ngôn từ hay hình ảnh mới không tương xứng với sự thay đổi bên trong, nó sẽ không ở lại được.

Điều tinh tế là phải cân bằng giữa ba yếu tố: sự trưởng thành và nhận thức của người lãnh đạo; kỳ vọng từ bên ngoài; và gợi ý của người cố vấn. Để cuối cùng, người lãnh đạo có thể nói: “Đúng là tôi đấy, nhưng sao trước giờ tôi chưa nghĩ ra cách diễn đạt như vậy nhỉ?”

Dương Đỗ: Nhưng nếu thực sự họ không có giá trị sâu sắc thì sao? Mình giúp họ nói dối à? Hoặc nếu họ thấy cách diễn ngôn của chị quá hay rồi ảo tưởng về chính họ thì sao?

Khổng Loan: Câu hỏi này rất công bằng. Tôi nghĩ trước hết phải hỏi: bột ở đâu? Giá trị ở đâu? Nếu mình nhìn một con người và nghĩ họ không có giá trị, thì làm sao gột nên hồ?

Nhưng tôi không tin là con người không có “bột”. Ai cũng có một phần giá trị nào đó. Vấn đề là mình có đủ kiên nhẫn, đủ khả năng lắng nghe và đủ tâm không phán xét để tìm ra không.

Muốn tìm giá trị, phải đặt một cá nhân hay một công việc vào bức tranh lớn hơn. Một cái ly nếu chỉ nhìn là cái ly thì nó chỉ là cái ly. Nhưng nếu đặt vào bối cảnh khác, nó có thể mang màu sắc, văn hóa, ký ức, biểu tượng. Con người cũng vậy.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là không cần bộ lọc. Xã hội nào cũng có chuẩn mực. Nếu ai đó vi phạm các chuẩn mực căn bản, họ phải chịu hệ quả.

Nhưng trong công việc cố vấn, tôi không bắt đầu từ phán xét. Tôi bắt đầu từ câu hỏi: phần tốt đẹp nhất mà người này có thể thể hiện là gì?

Nói hay không đủ: phải tin điều mình nói

Dương Đỗ: Tôi vẫn lo ngại rằng nhiều người có thể nói rất hay về giá trị, nhưng bên trong họ không thực sự tin. Chỉ khi tin, người ta mới đủ dũng cảm đi theo con đường đã chọn và huy động toàn bộ nội lực.

Khổng Loan: Tôi đồng ý. Người lãnh đạo không được nói điều mình không tin. Tuyệt đối không nên nói điều không đúng sự thật. Nhưng cũng cần nhớ: trong nhiều sự thật, ta chọn sự thật nào để nói, nói bằng ngôn ngữ nào, trong bối cảnh nào.

Có thể có ba sự thật tiêu cực, nhưng cũng có ba sự thật khác mở ra hy vọng. Tất cả đều là sự thật. Vấn đề là người lãnh đạo đủ tỉnh để chọn sự thật nào giúp định hình niềm tin và hành động tiếp theo.

Ngôn từ rất quan trọng. Lời nói có thể ám mình. Nếu mình liên tục chọn những sự thật tiêu cực, không tương lai, mình cũng tự khóa khả năng hành động. Nhưng nếu mình chọn những sự thật có thể mở ra hành động, mình trao cho đội ngũ một điểm tựa khác.

Niềm tin cũng là một trò chơi tâm lý. Nếu bạn nghĩ mình “đủ rồi”, bạn có một nền tảng để bước tiếp. Nếu bạn nghĩ mình “chưa bao giờ đủ”, bạn có thể tự bào mòn mình.

Nhưng tin không phải là ảo tưởng. Tin phải đi cùng tỉnh. Tin phải đi cùng năng lực thao lược, hành động và khả năng nhìn rõ điều gì nằm trong tầm kiểm soát của mình.

Phòng khủng hoảng truyền thông bắt đầu từ trước khi khủng hoảng xảy ra

Dương Đỗ: Nếu mọi người quá sợ phát ngôn sai, họ có thể chọn im lặng. Vậy làm sao biết khi nào nên nói, khi nào nên im lặng?

Khổng Loan: Công việc tôi tập trung nhiều là làm thế nào để khủng hoảng truyền thông không xảy ra, tức là trước khủng hoảng. Khi khủng hoảng đã xảy ra, có những agency rất giỏi xử lý giai đoạn đó.

Trong bối cảnh hiện nay, lãnh đạo doanh nghiệp và tổ chức phải xuất hiện nhiều hơn. Họ chính là gương mặt lớn nhất của doanh nghiệp, còn quan trọng hơn người nổi tiếng hay đại sứ thương hiệu. Họ là người hiểu rõ nhất câu chuyện của tổ chức và cần diễn dịch điều đó cho công chúng.

Dương nói đúng: đôi khi người ta sợ nên không dám nói. Nhưng đa phần chúng ta thường ân hận về những điều đã nói hơn là những điều chưa nói. Vì vậy, phát ngôn cần được chuẩn bị.

Trước khi nói, người lãnh đạo cần tự hỏi: có nên nói không, có cần nói không, có phải nói không, nói lúc này có đúng không, nói với ai, nói bao nhiêu thì dừng, nói phần nào là đủ? Mỗi lần người lãnh đạo phát ngôn hay xuất hiện đều mang ý nghĩa hình tượng. Nó không nên là một lần xuất hiện ngẫu hứng hoàn toàn.

Nhưng sự chuẩn bị không đồng nghĩa với đóng khuôn. Mục tiêu không phải là biến mọi lãnh đạo thành một màu. Mục tiêu là giúp họ hiểu rõ mình là ai, giá trị độc đáo của mình là gì và thể hiện điều đó một cách có ý thức.

Tự do không có nghĩa là muốn làm gì cũng được

Dương Đỗ: Nhưng nếu doanh nhân cân nhắc quá nhiều, hình ảnh của họ có thể trở nên an toàn, giống nhau, thậm chí khiến công chúng nghi ngờ. Có nhiều doanh nghiệp được dẫn dắt bởi những người rất phóng khoáng, tự do, có khi gây khó chịu với một số người, nhưng tổ chức của họ tạo ra giá trị không thể phủ nhận.

Khổng Loan: Tôi rất trân trọng sự đa dạng. Xã hội cần sự độc đáo, khác biệt và cá tính. Nhưng tự do không có nghĩa là muốn làm gì cũng được.

Nếu một lãnh đạo xuất hiện phóng khoáng và hiểu rõ kết quả hoặc hệ quả của sự phóng khoáng đó, thì rất tốt. Vấn đề là đừng làm một điều rồi cảm thấy bất ngờ khi công chúng diễn dịch theo cách khác.

Bạn có thể mặc rất casual, nhưng cái casual đó vẫn cần có chủ đích. Nó truyền thông điệp gì? Tự do? Gần gũi? Sáng tạo? Hay cẩu thả? Nếu bạn muốn người khác tôn trọng mình, bạn cũng phải tôn trọng họ qua cách bạn hiện diện.

Ở thái cực ngược lại, có những lãnh đạo quá thận trọng, không dám nói gì, đứng sau đội PR, marketing hoặc đại sứ thương hiệu. Điều đó cũng dở. Vì khi bạn không hiện diện, bạn trở nên vô hình. Không ai hiểu câu chuyện của tổ chức bằng chính người đang dẫn dắt nó.

Vì vậy, bài toán không phải là tự do hay an toàn. Bài toán là có ý thức hay không có ý thức. Tôi là ai? Tôi đại diện cho giá trị gì? Tôi muốn truyền đi thông điệp nào? Tôi chấp nhận hệ quả nào? Tôi có đang nói đúng với điều tôi tin không?

Sáng tạo cần va chạm, nhưng không nhất thiết phải làm tổn thương

Dương Đỗ: Tôi không tin vào trí tuệ đám đông theo nghĩa bình quân hóa mọi thứ. Những ý tưởng kéo xã hội đi lên thường đến từ cá nhân. Nếu cứ chờ đồng thuận êm ái, chúng ta rất khó tạo ra điều đột phá. Có những giai đoạn tôi phải tạo ra năng lượng “đừng ai động đến tôi” để có đủ khoảng không hiện thực hóa điều mình tin. Sau khi kết quả hiện ra, nó tự nói lên lý lẽ của mình.

Khổng Loan: Tôi hiểu. Và trong một số tình huống, cách đó phù hợp với Dương. Nhưng điều quan trọng là nó phù hợp với bối cảnh cụ thể, không phải là công thức duy nhất cho mọi hoàn cảnh.

Sáng tạo cần va chạm, nhưng va chạm không nhất thiết phải diễn ra bằng cách dìm hàng, xỉ nhục hay không tôn trọng nhau. Một môi trường sáng tạo cần mong muốn tạo ra giá trị, tinh thần lạc quan, khả năng tranh luận, sự hỗ trợ lẫn nhau và khả năng nuôi dưỡng ý tưởng.

Tôi thích khái niệm “feed forward with kindness” – góp ý để cùng tiến lên, với lòng tử tế. Không phải feedback để níu người khác vào cái sai cũ, mà là góp ý để họ đi tới.

Dĩ nhiên, thực tế không hoàn hảo. Có lúc không đủ thời gian giải thích. Có lúc phải quyết nhanh, làm nhanh. Nhưng nếu trước đó người lãnh đạo có năng lực truyền đạt tốt hơn, vẽ được bức tranh rõ hơn, giúp đội ngũ hiểu vì sao mình làm, thì có thể hành trình ấy bớt tổn thương hơn, nhiều ý nghĩa hơn.

Con rồng, sứa lửa và hình ảnh của cốt cách

Dương Đỗ: Nếu chị là một con vật, chị nghĩ mình là con gì?

Khổng Loan: Tôi chưa từng nghĩ về câu hỏi này. Nhưng lúc này, có lẽ tôi nghĩ đến con rồng.

Con rồng là một hình ảnh bí ẩn. Không ai thực sự nhìn thấy rồng. Chúng ta vẽ nó theo trí tưởng tượng, theo văn hóa và theo những gì người khác đặt vào nhận thức của mình. Con rồng phương Tây thường gắn với phá phách, bị đánh bại bởi hiệp sĩ. Nhưng con rồng Việt Nam, đặc biệt là hình ảnh rồng thời Lý, với tôi có sự uy nghiêm, uyển chuyển, hòa ái và đem đến điều tốt lành.

Con rồng tôi hình dung không phải là con rồng chiến đấu. Tôi thấy nó ẩn sau mây, trong một bầu trời xanh, mang lại ấm no, hạnh phúc và điều tốt đẹp. Còn Dương, Dương nghĩ mình là con gì?

Dương Đỗ: Tôi thích sự đối lập trong một thực thể. Ở rồng thời Lý, tôi thấy sự uyển chuyển nhưng cũng có cốt cách mạnh mẽ. Tôi nghĩ mỗi người nên hướng đến điều đó: uyển chuyển và có cốt cách.

Mười năm trước, nếu được hỏi mình là con gì, tôi sẽ trả lời ngay là điểu sư – một con sư tử có cánh, có khả năng chiến đấu trong nhiều tình huống, vừa bao quát vừa cụ thể. Nhưng bây giờ, có lẽ không còn là điểu sư nữa.

Hình ảnh gần đây hơn với tôi là sứa lửa. Tôi đang phác thảo một loạt tranh sơn mài lấy cảm hứng từ sứa lửa. Tôi thích hình ảnh trong một môi trường tưởng như chỉ có nước nhưng vẫn có lửa. Tìm lửa trong nước, vén than ra để tìm sáng. Trong một bầu không gian tưởng mềm mại, vẫn có cốt cách, nhiệt huyết và khả năng chiến đấu.

Khổng Loan: Hai từ Dương vừa nói rất hay: cốt cách và uyển chuyển. Cốt cách là điều mình phải tự vun bồi.

Có lẽ qua việc vẽ một bức tranh hay khắc họa một con vật, con người chúng ta không chỉ mô tả thế giới. Chúng ta đang khắc họa giá trị và cách mình nhìn cuộc sống.

 

___________

Xem trọn vẹn tập Podcast

KHI NHÀ BÁO TRỞ THÀNH CỐ VẤN: LIỆU SỰ THẬT CÓ KHÓ TÌM HƠN? | KHỔNG LOAN

Theo dõi LOXO