Từ ‘Lỗi’ Đến Linh Hồn: 3 Người Trẻ Kiến Tạo Lại Lọng Bướm

“Việt Nam mình làm gì có thứ đẹp như thế này?”. Đó là hoài nghi mà nghệ sĩ Khoa Phùng thường xuyên đối mặt khi phỏng dựng lọng bướm.

Tại Toong, anh cùng hai nghệ sĩ Lâm Ơi và Nghiêu Thiên trả lời câu hỏi đó. Triển lãm “Những Thiên Hình Vạn Trạng” không chỉ là một cuộc phục dựng. Nó là một tuyên ngôn, một cuộc đối thoại về triết lý thẩm mỹ Việt: vẻ đẹp thật sự nằm ở bên trong.

Chúng tôi đã trò chuyện với Khoa Phùng và Lâm Ơi về hành trình biến “lỗi” thành sáng tạo, và định nghĩa lại linh hồn của một di sản.

Điều gì đưa các anh đến với chiếc lọng đầu tiên?

Nghệ sĩ Khoa Phùng:

Mình tìm hiểu về văn hoá Việt như một niềm vui ngoài giờ. Hình ảnh chiếc Lọng Bướm đầu tiên mình thấy là từ sách “Kỹ thuật của người An Nam”. Nó mở ra một sự tò mò. Quá trình nghiên cứu gần như không có một mẫu vật nào để tham khảo, nên mình phải tìm các nguồn tham khảo từ các nước đồng văn để áp dụng vào chiếc lọng của mình.

Nghệ sĩ Lâm Ơi:

Mình được xem tác phẩm phục dựng đầu tiên từ anh Khoa và thấy rất thú vị. Sau đó, mình được anh Khoa hướng dẫn. Cùng với đam mê các dòng tranh dân gian, mình đã kết hợp chúng lại để tạo nên các tác phẩm biến thể.

Theo anh, điều gì làm nên “linh hồn” của một chiếc lọng Việt, khiến nó khác biệt?

Nghệ sĩ Khoa Phùng:

Chiếc lọng của người Việt không chỉ là vật trang trí, nó còn mang giá trị về triết lý, tư duy thẩm mỹ của người xưa.

Tại sao nghệ nhân xưa chỉ vẽ mặt trong rất cầu kỳ nhưng mặt ngoài lại đơn giản? Vì theo quan niệm của người Việt xưa, vẻ đẹp thật sự đó nằm ở bên trong. Khi bạn mở chiếc lọng ra, bạn sẽ phải cảm thán. Đây là triết lý chung, bạn có thể thấy ở cách mặc trang phục hay nón ngựa ngày xưa.

Nghệ sĩ Lâm Ơi:

Lọng bướm đặc biệt bởi vì tạo hình con bướm, chỉ riêng Việt Nam mới sử dụng. Và như anh Khoa nói, là triết lý về vẻ đẹp bên trong. Khi mở lọng ra, bạn sẽ cảm thán vì sự cầu kỳ bên trong, đó là điểm đặc trưng riêng của ô lọng Việt.

Triết lý của lọng Việt: Vẻ đẹp thật sự nằm ở bên trong.

Có giả thuyết lọng bướm sinh ra từ những chiếc nan gãy. Các anh có bao giờ chủ động “biến lỗi thành sáng tạo” như vậy không?

Nghệ sĩ Khoa Phùng:

Về chuyện nan gãy, đó chỉ là ý kiến cá nhân của mình, không có dẫn chứng cụ thể. Có thể các cụ ngày xưa đã có ý tưởng về Lọng Bướm ngay từ đầu thì sao?

Nhưng “biến lỗi thành sáng tạo” thì có. Ví dụ, khi dát vàng cần nền phải khô. Nhưng trong một lần mình làm vội, những bụi vàng sót lại bay ra và bám vào nền, tạo nên những đốm nhỏ lấp lánh trên nền đen. Đây cũng là cảm hứng cho một phong cách vẽ “galaxy” mình hay sử dụng.

Nghệ sĩ Lâm Ơi:

Mình cũng có trải nghiệm tương tự. Trong một lần vô tình làm dơ cán lọng, mình đã nghĩ ra cách phủ lên một lớp màu sơn mài để che đi phần dơ đó, đồng thời làm cho tay cầm được nổi bật hơn.

Khi được gọi là “người làm lọng” hay “nghệ nhân”, các anh cảm thấy thế nào?

Nghệ sĩ Khoa Phùng:

Việc được gọi là “nghệ nhân” thật ra đối với mình không quan trọng. Lọng Bướm đơn thuần chỉ là một trong những nghiên cứu của mình. Mình cũng sáng tác tranh sơn mài, nên mình mong muốn mọi người nhìn nhận mình như một “nghệ sĩ tự do” hơn.

Nghệ sĩ Lâm Ơi:

Mình cũng vậy. Với mình “nghệ nhân” hay “người làm lọng” không quan trọng. Lọng Bướm chỉ là một trong những nghiên cứu của mình. Mình cũng sáng tác sơn mài và mong muốn mọi người nhìn nhận mình như một “nghệ sĩ tự do”30.

Chiếc lọng chỉ là chất liệu để làm nên tác phẩm, nó như tấm lụa, hay canvas. Bạn có thể tự do sáng tạo nếu bạn có hứng thú với chất liệu đó.

“Chiếc lọng chỉ là chất liệu” – các nghệ sĩ đã sáng tạo ra nhiều biến thể như Lọng Dơi, Lọng Cá Vàng.

Nếu một ngày lọng của anh được kể lại bằng một câu ngắn gọn, anh muốn đó sẽ là câu gì?

Nghệ sĩ Khoa Phùng:

Với mình, có lẽ là: “Sản phẩm văn hoá của Việt Nam thật đẹp”.

Trong quá trình mình làm, mình luôn nhận được những lời nhận xét như “Đây là dù của Nhật Bản?”, “Chắc đây là của Trung hay Hàn hay Nhật chứ Việt Nam mình làm gì có thứ đẹp như thế này”…. Mình mong muốn những sản phẩm văn hoá Việt Nam được công chúng nhìn nhận đúng với giá trị của nó, là người Việt cũng có những giá trị nghệ thuật riêng đa dạng, giàu đẹp.

Trải nghiệm hành trình tái sinh di sản này tại:

Triển lãm “Những Thiên Hình Vạn Trạng”