Phố của Phan – Người đi tìm phố

Trên mảng tường đỏ nhuần nhị của Toong Võ Thị Sáu, giữa lòng đô thị ồn ã, “Phố của Phan” hiện ra như lát cắt lặng yên của ký ức, chào đón cộng đồng văn, nghệ sĩ, tri thức tới thưởng lãm. 38 bức tranh về phố và những sinh vật phố là lời thủ thỉ mến thương của nghệ sĩ Nguyễn Trung Phan cho những điều nhỏ của đời thường nhật. 

Nguyễn Trung Phan (1960–2024) là một nghệ sĩ đa tài, hoạt động bền bỉ và năng nổ trong cả ba vai trò: nhà giáo – họa sĩ – nhà thiết kế mỹ thuật phim. Với ông, nghệ thuật luôn vận động qua nhiều hình thức, nhưng tựu trung vẫn là một cách để ghi lại nhịp thở của cuộc sống, là sự kết nối giữa ký ức cá nhân và thế giới rộng lớn xung quanh. “Phố của Phan” tại Toong, 188 Võ Thị Sáu – thành phố Hồ Chí Minh, vì thế là lát cắt tinh tế về con người ông — một người suốt đời đi tìm, ghi nhớ, và yêu thương những góc phố đã làm nên đời sống nghệ thuật của mình.

Phố của hoài niệm

“Máy nước, trụ điện” ký ức của một thời xa xôi đọng lại trong phố của Phan. Nhìn không chỉ nhìn vệt màu trên toan mà còn là nhìn cả một trời hoài niệm. Là hoài niệm của người đã từng và cũng là hoài niệm của người nghe qua những câu chuyện được kể lúc bé thơ. Phố trong tranh ông không là những chỉ dấu địa lý cụ thể, Hà Nội, Sài Gòn hay bất kỳ nơi đôi chân ông ngang qua, mà là những góc nhỏ của ký ức ráp nối mà thành. Phố của nhiều lớp thời gian, phố nơi ký ức riêng hòa vào ký ức chung, nơi những vùng đất khác nhau lặng lẽ quy tụ thành một “Phố của Phan” duy nhất trong tâm tưởng.

“Phố trong “Phố của Phan” là sự kết nối của các nơi chốn khác nhau và của nhiều tầng ký ức. Vì khi còn sống, cha tôi là mẫu người dịch chuyển, thời gian ông dành cho phố nhiều hơn thời gian ông ở nhà. Nơi ông sống là ngoài phố và ở những bộ phim, ở những quán xá cùng bạn bè, không kể ngày hay đêm. Nên phố là một phần trong con người ông, và là những kết nối của thời gian – không gian hoà vào làm một. Phố ở đây là một biểu tượng chung và không phải là một vị trí địa lý cụ thể.” (Giám tuyển Nguyễn Thị Thùy Trang_Con gái của cố họa sĩ).

Mái nhà nghiêng thấp nơi ngõ vắng, ánh đèn tỏa tia sáng thao thức đêm, hàng cây điểm nét mơ màng,… đâu đâu cũng gọi về một lối dẫn ngược đến hoài niệm. Màu sắc hoài niệm ấy thiết tha và sáng trong, bảng màu nhẹ nhàng nhưng tươi, những cặp màu tương hỗ, khơi lên những rực rỡ của kỷ niệm. Không chỉ bừng sáng bởi màu, từng ngõ ngách của phố hiện lên rất rõ nét và đậm chi tiết, từng hạt nước trong vắt chảy ào vào xô chậu, ánh đèn với những vệt sáng đa sắc tỏa đêm vắng lặng, tia điện phát sắc trắng bén nhọn, mảng cây điểm từng lá xanh,… Phải yêu và nhớ đến nhường nào, ông có thể tái diễn rõ ràng và mến thương khung cảnh phố đến vậy. 

Phố của những sinh vật nhỏ bé

Dưới ánh sáng, lớp màu và khung cảnh ký ức được dựng xây, chẳng thể nào thiếu sự sống hiện diện để làm sinh động hơn “Phố của Phan”. Sự sống trong tranh ông không phải là con người và đời sống sinh hoạt, phố của ông tĩnh lặng mà sâu sắc hơn. Ông ghé mắt kiếm tìm những sinh vật nhỏ của phố, những sinh vật dẫu rất mực nhỏ bé lại không dạn người, nhưng trong tranh ông luôn xuất hiện trực diện, sinh động và đầy biểu cảm trong trẻo. 

Trong “Phố của Phan”, ta thích thú bởi những chú sóc bé, đuôi xù mềm, ẩn hiện trong từng vòm lá dầy, với ánh mắt ngơ ngác, dáng hình tinh nghịch. Chúng không nép mình vào góc tối mà hiện diện trực diện, sống động, như thể biết rằng mình đang được yêu chiều. “Nét vẽ của bạn như trẻ thơ, nhìn vào tưởng chừng như người mới tập vẽ, nhưng nhìn vào thấy sự yêu cuộc sống.” (Đạo diễn Đặng Lê Việt Bảo). Cái đẹp ẩn mình tinh tế trong những điều nhỏ nhắn thường nhật được ông diễn lại rất thơ, rất tình.

Thưởng “Phố của Phan”, ta nhận ra một Nguyễn Trung Phan khác, không phải là người dầy dặn lão làng trong nghệ thuật, mà là một Phan rất hồn hậu và đáng yêu đến lạ. Vẽ phố như viết nhật ký, không cầu kỳ, không phô trương, ở ông đều sự chân thành và thương mến đong đầy với cuộc sống. 

Nếu ngang qua Toong Võ Thị Sáu, hãy ghé miền ký ức dịu dàng mang tên “Phố của Phan”. Biết đâu, giữa những mảng màu nhẹ sáng ấy, bạn sẽ tìm thấy chính “phố” của riêng mình.