Gia Hương: Dừng Lại Trước Những “Dị Thể” Để Tự Kiến Tạo Một Khoảng Rỗng Riêng

Trưng bày cá nhân “Bãi biển: Cuộc đổ bộ của dị thể” của nghệ sĩ trẻ Gia Hương tại Toong Nguyễn Bỉnh Khiêm vừa khép lại. Cuộc trò chuyện với Hương về những bao nylon bị chối bỏ – nơi một người trẻ dám dừng lại giữa guồng quay xã hội, nhìn ngắm sự hỗn độn để tự tạo ra một vùng không gian tự do cho thực hành nghệ thuật của chính mình.

Bài tập thiền định và những “dị thể” dưới chân sóng

Toong: Mọi hành trình sáng tạo đều khởi phát từ một điểm chạm ban đầu. Dự án lần này đã bắt đầu với bạn như thế nào?

Gia Hương: Dự án thực chất khởi đầu từ một bài tập nhiếp ảnh vào cuối năm 2024. Đề bài yêu cầu chọn một họa sĩ và chiếm dụng phong cách của họ bằng ngôn ngữ cá nhân. Tôi ra bờ biển Vũng Tàu, chọn chiếm dụng trường màu (Color Field) của Mark Rothko như một bài tập thiền định: đứng trước biển nhiều giờ liền, quan sát bầu trời chuyển màu và ghi lại bằng những khung hình ngăn nắp, thẳng thớm.

Nhưng khi đang say sưa với sự vô trùng, mộng mơ đó, tôi bỗng thấy những chiếc bao nylon dạt vào dưới chân. Sự lãng mạn bị phá vỡ. Tôi cúi xuống nhìn kỹ chúng.

Toong: Tại sao lại là bao nylon – một chất liệu vốn bị mặc định là rác thải thô kệch?

Gia Hương: Bởi vì nếu nhìn nó đủ lâu bằng con mắt tạo hình, bạn sẽ thấy bao nylon có tính thị giác và khối điêu khắc cực kỳ cao. Nó có độ tương phản ánh sáng, nếp gấp, kết cấu của cát, nước.

Tôi chụp, phóng đại và nhân bản chúng. Tôi không muốn làm một bài báo cáo môi trường trần trụi theo kiểu “đây là rác, hãy dọn đi”. Tôi muốn tạo ra một sự căng thẳng thẩm mỹ: đặt một sản phẩm công nghiệp đại trà vào giữa cảnh quan thiên nhiên mộng mơ để bắt người xem phải tò mò, bất an và tự vấn.

Tác phẩm Daytime – in tráng gương.

Sự bạo lực của chữ nghĩa và những “thiên đường” dán nhãn

Toong: Bên cạnh nhiếp ảnh ghép tráng gương, còn xuất hiện những trên những bức ảnh cắt ra từ sách hướng dẫn du lịch cũ, tạp chí cũ… bị can thiệp bằng những vệt mực graffiti đen kịt. Bạn đang muốn gửi gắm điều gì qua sự va chạm này?

Gia Hương: Tôi lớn lên ở Sài Gòn, ngày ngày nhìn thấy những nét vẽ graffiti chằng chịt lên các ô cửa, pano quảng cáo, bạt quảng cáo bất động sản sang trọng. Đó là thứ ngôn ngữ đường phố đầy thái độ, can thiệp thô bạo vào cảnh quan văn minh, sạch sẽ mà truyền thông dựng nên.

Là một người viết cho các tạp chí thời trang, tôi hiểu rất rõ sức mạnh và cả sự “bạo lực” của chữ nghĩa. Để quảng bá du lịch, người ta chụp những bãi biển đẹp, dán lên đó những cái nhãn mỹ miều như “Thiên đường”, “Bình yên” để thuyết phục con người đến thụ hưởng. Sự ca tụng đó thực chất lại là nền tảng cho việc tiêu thụ quá mức và gây hại đến thiên nhiên sau đó.

Tôi tìm những ảnh biển trong báo chí truyền thông quảng cáo, dùng bút lông gốc dầu trên kính – đó là hành động viết đè đầy tính phê bình – một sự can thiệp thô ráp để người xem cảm nhận được sức nặng của đô thị hóa và chủ nghĩa tiêu dùng.

Mực gốc nước trên kính mica và ảnh từ sách du lịch, tourguide/tạp chí cũ.

“Tôi mệt, nhưng tôi tự do”

Toong: Sau hai năm thực hành, đây là triển lãm cá nhân đầu tiên của bạn. Sự khởi đầu này có vẻ thuận lợi với bạn?

Gia Hương: Khi còn đi học, chúng tôi được bảo bọc trong môi trường học thuật. Thực tế bên ngoài rất khắc nghiệt: các cơ hội mở dành cho nghệ sĩ trẻ cực kỳ nhỏ giọt.

Có thời điểm tôi hoàn toàn chững lại: cả năm chỉ lo viết hồ sơ đăng ký gửi các tổ chức nghệ thuật cộng đồng, quỹ văn hoá. Tôi rơi vào sự chờ đợi tài nguyên bên ngoài cho việc làm tác phẩm. Tuy nhiên thật sự những cơ hội này rất cạnh tranh..

Tôi nhận ra sự bị động này đang giết chết tư duy sáng tạo của mình. Đó là lý do nhiều bạn bè của tôi sau khi ra trường đã dừng lại. Họ không thể kiên nhẫn đợi sự “cho phép” của người khác mãi được. Tôi thay đổi cách tiếp cận, tự thực hành làm tác phẩm và làm các đề án triển lãm đi gõ cửa nói chuyện với các nơi, và sự nhận thức này cũng giúp tôi nỗ lực hơn để có thể vừa nuôi sống được bản thân vừa được thực hành của mình

Toong: Giữa những lực cản đó, điều gì giữ cho bạn niềm tin rằng nghệ thuật là một hành trình bắt buộc phải đi?

Gia Hương: Từ những hình vẽ bàn tay trên vách đá của người tiền sử đến tận bây giờ, con người chưa bao giờ ngừng sáng tạo. Con người luôn có nhu cầu bản năng là biểu đạt bản thân theo những cách không thể giải thích bằng logic. Nghệ thuật là một nhu cầu chính đáng.

Giá trị lớn nhất của nghệ thuật là khả năng giúp chúng ta hiểu mình và hiểu người. Khi đứng trước một tác phẩm, bạn buộc phải trả lời những câu hỏi rất độc lập: Mình thích hay ghét, đồng ý hay chối bỏ, tại sao mình lại xúc động? Nó rèn cho chúng ta khả năng xây dựng sự can đảm để có quan điểm riêng, suy nghĩ độc lập và sự can đảm để bảo vệ đứng vững  vì quan điểm của mình.

Nghệ sĩ trẻ Gia Hương bên cạnh các tác phẩm trưng bày tại Toong Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Tự tạo ra không gian cho chính mình

Toong: Bạn đã làm thế nào để bảo vệ vùng “không gian sáng tạo tự trị” của mình trước những áp lực cuộc sống?

Gia Hương: Có lẽ cũng  như nhiều nghệ sĩ khác, tôi đi làm nhiềucác công việc khác nhau để có thu nhập, rồi dùng chính số tiền đó để tự tài trợ cho các thực hành nghệ thuật của mình. Dù rất nhiều việc nhưng với sự tự chủ về tài chính, tôi giải phóng mình khỏi sự chờ đợi. Tôi tự viết dự án, tự gõ cửa các không gian… Và Toong là nơi đầu tiên đón nhận triển lãm cá nhân đầu tay của tôi.

Tôi không thích những “hộp trắng” (white cube) –  nơi người ta bước vào một phòng tranh trống rỗng, im lặng và cảm thấy lạnh lùng. Tôi thích không gian có hơi thở cuộc sống. Ở Toong có tác phẩm, nhưng cũng có bàn ghế làm việc, có tiếng bước chân, tiếng trò chuyện. Người ta có thể vừa cầm ly cà phê, vừa quan sát bức ảnh lơ lửng, vừa bàn luận về công việc của họ.

Nó tạo ra một cuộc đối thoại thực sự. Nghệ thuật lúc này len lỏi và can dự vào đời sống thường nhật.

Toong: Đưa một cuộc đối thoại nội tâm ra trước công chúng luôn đi kèm những phản ứng trái chiều. Bạn làm thế nào để giữ được sự điềm nhiên trước những nhận xét?

Gia Hương: Những ngày đầu, tôi cũng từng lo sợ. Nhưng rồi nhìn lại, tôi nhận ra phản biện không phải để người khác định đoạt thay mình, mà là để củng cố thẩm mỹ cá nhân cho mỗi người. Khi ta xây dựng được một khung ý niệm đủ vững vàng, ta sẽ có bản lĩnh đối thoại với nhiều góc nhìn khác nhau cũng như bảo vệ định hướng sáng tác của mình mà không cần tìm kiếm sự vỗ về hay chấp thuận từ bất kỳ ai.

Toong: Nếu gửi một lời nhắn đến những người trẻ cũng đang trên hành trình tìm kiếm một điểm chạm cho riêng mình, bạn sẽ nói điều gì?

Gia Hương: Đừng phụ thuộc vào sự trấn an hay chấp thuận từ người khác đặc biệt là trong thực hành nghệ thuật của mình. Hãy biết mình nghĩ gì, cảm thấy gì và học cách tin tưởng vào suy nghĩ độc lập của mình. Việc duy trì suy nghĩ độc lập mỗi ngày mới là thứ giúp bạn đi đường dài – dù bạn làm nghệ thuật hay bất kỳ ngành nghề nào khác.

Cuối cùng, món quà từ việc làm một người sáng tác là chúng ta luôn có sự sáng tạo như một giải pháp để đi qua khó khăn: Nếu không có ai mở cửa cho bạn, hãy tự gõ cửa hoặc tự xây lấy cánh cửa của mình.

Toong: Cảm ơn Gia Hương vì cuộc trò chuyện đầy năng lượng này.