“Cầm Tay Chỉ Phố”: Đường Phố Không Vận Hành Theo Checklist

Kỹ sư phần mềm Tùng Xuân Lâm dành phần lớn một ngày cho những vấn đề có lời giải: một hệ thống có thể kiểm thử, một lỗi có thể lần ngược về nguyên nhân, một quy trình có thể chia nhỏ thành từng bước rõ ràng. Nhưng cứ mỗi lần mang máy ảnh bước ra phố, anh lại đi vào một thế giới vận hành theo logic khác, nơi ánh sáng đổi hướng trước khi kịp “căn góc”, một khoảnh khắc trôi qua trước khi lý trí kịp gọi tên.

Tại Toong Phan Bội Châu, hành trình 10 năm cầm máy ấy trở lại dưới hai hình hài: artbook “Cầm tay chỉ phố” và những tác phẩm chọn lọc từ triển lãm “Nhân dạng gốc”. Một bên là điểm khởi đầu cho bất kỳ ai muốn tập nhìn phố theo cách riêng của mình. Bên còn lại là một hành trình rất cá nhân – nơi đường phố dần trở thành nơi đối thoại giữa Tùng Xuân Lâm với thế giới bên trong anh.

Khi không còn gì để dự đoán 

Trong công việc kỹ thuật, Tùng quen với việc chia nhỏ vấn đề, tìm nguyên nhân, và thử lại cho đến khi hệ thống vận hành trơn tru. Đường phố không nhượng bộ theo cách đó. Ánh sáng đổi hướng giữa chừng. Một người qua đường rời khỏi khung hình đúng lúc anh vừa kịp thấy. Khoảnh khắc trôi qua và không quay lại lần thứ hai.

“Đường phố có một điều rất hay: mình không thể làm chủ được. Chính điều đó trả lại cho mình một sự tự do rất lớn.”

Tùng thường ra phố mà không mang theo đề bài nào phải hoàn thành. Anh quan sát, phản ứng, và bấm máy trước những gì thực sự khiến mình chú ý. Lý trí không bị gạt sang một bên, mà chỉ không giữ vai trò điều khiển duy nhất. Trực giác, ký ức và những kinh nghiệm tích lũy âm thầm cùng có tiếng nói trong quyết định.

Với anh, hai thực hành không đối lập mà bổ sung cho nhau: công việc kỹ thuật rèn cách xử lý vấn đề có lời giải; nhiếp ảnh rèn khả năng quan sát khi lời giải chưa hề tồn tại.

Học cách nhìn, không học một đáp án

“Cầm tay chỉ phố” gói ghém những kỹ thuật, kinh nghiệm, ví dụ trực quan tại Hà Nội và các bài tập thực hành mà Tùng đúc kết sau gần 10 năm cầm máy. Cuốn sách mở đường cho người mới bước vào nhiếp ảnh đường phố, nhưng không phải để tái hiện lại những khung hình đã có sẵn.

“Bạn phải học cách nhìn, chứ không phải học cách chụp.”

Máy ảnh có thể ghi lại những gì nằm trước ống kính. Nhưng không thể thay con người nhận ra điều gì nên quan sát. Kỹ thuật, vì thế, chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp mỗi người mở rộng cách nhìn của riêng mình: nhận ra một mối quan hệ giữa các hình khối, một sự đối lập trong đời sống thường nhật, một chuyển động rất nhỏ, hay một câu chuyện đang thành hình giữa một khung cảnh tưởng như chẳng có gì đặc biệt.

Những phương pháp trong sách không dẫn tất cả người đọc về cùng một đích đến, mà là những điểm khởi đầu để mỗi người tự nhận ra điều khiến mình dừng lại, từng bước xây dựng điểm nhìn và tìm ra con đường của riêng mình.

Cũng vì vậy, “Nhân dạng gốc” không phải bài thực hành mẫu, càng không phải kết quả tất yếu sau khi đọc “Cầm tay chỉ phố”. Triển lãm là hành trình của riêng Tùng – bằng chứng cho điều có thể xuất hiện khi một người kiên trì quan sát đời sống thường nhật, và đủ thành thật để nhìn lại chính mình.

Những Ký Ức Ẩn Sau Khung Hình

Mỗi lần ra phố, Tùng chụp trước những gì vô thức thu hút mình. Chỉ sau một quá trình đủ dài, khi đặt các khung hình cạnh nhau, anh mới nhận ra: những hình ảnh cứ lặp đi lặp lại.

Đó là những người lao động, những khu tập thể cũ, những khoảng sáng tối, một vũng nước, bóng dáng một chiếc nón lá – những ký ức tuổi thơ đã âm thầm len lỏi vào cách anh nhìn thế giới, mà chính anh cũng không hoàn toàn chủ động lựa chọn.

Ta không chọn được ký ức nào sẽ ở lại, nhưng ký ức luôn biết chọn điều khiến ta chú ý. “Nhân dạng gốc” ghi lại chính những gì cứ liên tục trở về trong nhãn quan của người nghệ sĩ: nguồn cội, gia đình, tuổi thơ – những điểm tựa giữ một người không bị cuốn trôi hoàn toàn theo nhịp sống vội vã.

Khi tác phẩm bước vào ngày làm việc

Lần trở lại Hà Nội này của “Nhân dạng gốc” và “Cầm tay chỉ phố” không diễn ra trong một gallery tĩnh lặng. Tại Toong Phan Bội Châu, những bức ảnh của Tùng Xuân Lâm bước thẳng vào một không gian làm việc, nơi một tác phẩm có thể đứng cạnh một cuộc họp sắp bắt đầu, một trang tài liệu còn dang dở, hay một khoảnh khắc nghỉ giữa ngày.

Không đòi hỏi sự chú ý tuyệt đối, tác phẩm chỉ lặng lẽ tạo ra một nhịp ngắt. Một người đi ngang có thể bất chợt dừng lại vì một hình ảnh quen thuộc, hay một ký ức riêng vừa được đánh thức. Và nếu trong khoảnh khắc ấy, họ dừng lại và quan sát điều tưởng như bình thường, thì bài thực hành đầu tiên của nhiếp ảnh đường phố, có lẽ, đã bắt đầu ngay tại đó: nhìn trước khi đưa ra kết luận.

THÔNG TIN CHƯƠNG TRÌNH:

• Hoạt động: Art Talk “Cầm tay chỉ phố”, trưng bày các tác phẩm chọn lọc từ triển lãm “Nhân dạng gốc”
• Tác giả: Kỹ sư phần mềm/Nhiếp ảnh gia Tùng Xuân Lâm
• Điều phối chương trình: Hương Mi Lê
• Thời gian trưng bày: 18/07 – 25/07/2026
• Địa điểm: Toong Phan Bội Châu, 51 phố Phan Bội Châu, phường Cửa Nam, Hà Nội